[kamil-tumuletz]

#antykapitalizm #historia #pracbaza #korposwiat #ciekawostki #ekonomia

Przypomne swój wpis na fali #kpo #januszebiznesu

Polak Polakowi Polakiem: Od Handlu Niewolnikami do Umów Śmieciowych

Folwark jako polska tradycja

„Polska zawsze była krajem niewolników na handel, gdy rządzą Polacy” – to brutalna teza, która, choć uproszczona, zmusza do refleksji nad powtarzającym się wzorcem w polskiej historii. Od czasów Mieszka I, przez epokę pańszczyzny, po współczesne realia III RP, polska struktura społeczna zdaje się wracać do schematu, w którym elity eksploatują własnych obywateli, a wolność i prawa pracownicze pozostają luksusem. Czy Polak Polakowi zawsze będzie wilkiem – czy raczej niewolnikiem na sprzedaż? Przyjrzyjmy się historycznym i współczesnym dowodom na tę tezę.

1. Piastowski handel ludźmi: Początki wyzysku

Już u zarania polskiej państwowości handel niewolnikami był fundamentem gospodarki. Kronikarze, tacy jak Thietmar z Merseburga czy Ibrahim ibn Jakub, opisują, jak Mieszko I i jego następcy budowali bogactwo na sprzedaży schwytanych w wojnach Słowian – w tym przodków dzisiejszych Polaków. Targi niewolników w Przemyślu, Krakowie, Poznaniu czy Wolinie działały pełną parą, wysyłając ludzi na rynki arabskie, bizantyjskie i zachodnioeuropejskie. Thietmar pisał: „Mieszko i jego następcy zbijali fortuny na handlu niewolnikami, sprzedając ludzi, w tym kobiety i dzieci”.

Nie była to wyłącznie polska specyfika – handel ludźmi był normą w średniowiecznej Europie. Jednak w Anglii czy Skandynawii z czasem wykształcono instytucje chroniące poddanych, jak prawo zwyczajowe czy wczesne sądownictwo. W Polsce tego zabrakło, a system zależności tylko się pogłębiał. Fundamenty państwa Piastów, choć skuteczne w budowie władzy, opierały się na eksploatacji własnych ludzi.

2. Pańszczyzna: Niewolnictwo w polskim wydaniu

Przeskoczmy do epoki Rzeczypospolitej Obojga Narodów, kiedy pańszczyzna stała się synonimem polskiej wsi. Chłop pańszczyźniany był przywiązany do ziemi, nie mógł się swobodnie przemieszczać, a jego praca – nawet 4–6 dni w tygodniu – była darmowa. Przekazywano go wraz z majątkiem, jak bydło czy narzędzia, a pan mógł stosować kary cielesne. Z perspektywy współczesnych praw człowieka to forma niewolnictwa feudalnego.

Co znamienne, zniesienie pańszczyzny w zaborze rosyjskim w 1864 roku nie było dziełem polskich elit, lecz cara Aleksandra II. Polskie elity, w dużej mierze szlacheckie, sprzeciwiały się reformom, obawiając się, że „chłop za wolny, to chłop nie do upilnowania”. Ten opór wobec zmian pokazuje, jak głęboko zakorzeniona była mentalność folwarczna – Polak, rządząc Polakiem, widział w nim raczej zasób niż partnera.

3. II RP: Wolność na papierze

Okres międzywojenny, choć przyniósł niepodległość, nie zerwał z tradycją wyzysku. Polska klasa robotnicza i chłopska pozostawała na marginesie. Związki zawodowe były represjonowane, strajki tłumione krwawo – jak w Krakowie w 1936 roku czy podczas strajków chłopskich w 1937 roku. Prawa pracownicze były ograniczone, a elity, często zburżuazyzowane, nie spieszyły się z reformami społecznymi. II RP była wolna, ale dla wielu Polaków oznaczała wolność głównie dla elit.

4. PRL: Paradoks praw pracowniczych

Po 1945 roku, wbrew stereotypom o komunistycznym ucisku, Polska wprowadziła istotne prawa pracownicze. Systemowy 8-godzinny dzień pracy, płatne urlopy, ubezpieczenia społeczne, ochrona macierzyństwa i kodeks pracy to osiągnięcia PRL, które w II RP były nie do pomyślenia. Oczywiście, reformy te służyły propagandzie reżimu, a ich realizacja bywała ułomna. Represje wobec niezależnych ruchów robotniczych, jak przed powstaniem „Solidarności”, pokazywały, że wolność miała swoje granice. Niemniej, paradoksalnie, obcy hegemon – ZSRR – wymusił na polskich władzach większą troskę o klasę pracującą niż rodzime elity w II RP.

5. III RP: Powrót do folwarku

Transformacja po 1989 roku przyniosła wolność gospodarczą, ale kosztem pracowników. Dziką prywatyzację lat 90., umowy śmieciowe, outsourcing i tolerowanie szarej strefy można uznać za współczesną formę „handlu Polakami”. Państwowa Inspekcja Pracy pozostaje słaba, związki zawodowe zmarginalizowane, a sygnaliści – pozbawieni ochrony. Pracownik w Polsce w 2025 roku ma mniej realnych narzędzi ochrony niż w PRL w 1975 roku. Polskie elity, wolne od zewnętrznego nadzoru, szybko wróciły do modelu, w którym interesy pracodawców dominują nad prawami pracowników.

Wniosek: Brak klasy opiekuńczej

Teza, że „Polak Polakowi Polakiem”, jest brutalna, ale trudna do obalenia. Od handlu niewolnikami w czasach Piastów, przez pańszczyznę, po współczesne umowy śmieciowe, polska historia pokazuje powtarzający się schemat: gdy Polacy rządzą sami, elity często eksploatują własnych obywateli. Brak silnej klasy średniej, słabość instytucji oddolnej kontroli i marginalizacja reprezentacji pracowników sprawiają, że Polska wraca do folwarcznych struktur zależności.

Nie oznacza to, że Polacy są „z natury” zdrajcami własnych. Problem leży w strukturze społecznej i braku mechanizmów, które wymuszałyby na elitach odpowiedzialność za słabszych. Paradoksalnie, zewnętrzni hegemoni – carat czy ZSRR – czasem wprowadzali reformy, które dawały prostemu człowiekowi więcej praw, choć zawsze w ramach własnych interesów.

Co dalej?

By zerwać z tym schematem, Polska potrzebuje silnej klasy średniej o wysokim morale, skutecznych instytucji reprezentujących pracowników i rzeczywistej kontroli nad elitami. Bez tego folwark pozostanie nie tylko historycznym wspomnieniem, ale i współczesną rzeczywistością. Polak Polakowi nie musi być wilkiem – ale musi się nim przestać stawać.